Whitepaper Cultuur en Identiteit

Auteurs: Jelle van der Ster en Keimpe de Heer

Versie: 1.0

Aanleiding

Deze whitepaper is het resultaat van de ontwikkelde programmalijn Cultuur en Identiteit in het Next Culture Project van SETUP, Rotslab en Globe College uit Utrecht. Deze Whitepaper is bedoeld voor de docenten van Globe College en voor alle docenten in Nederland die gebruik willen maken van de opbrengsten van het project. In de whitepaper staat beschreven aan welke leerdoelen de leerlingen gewerkt hebben, wat hierin de vakoverstijgende elementen waren en hoe de docenten deze vaardigheden in hun eigen leergebied kunnen toepassen. Het zwaartepunt in het Next Culture-programma wordt gelegd op het ontwikkelen van vaardigheden bij alle docenten, waardoor docententeams makkelijk de ontwikkelde technologie, lesinhoud en werkvormen vakoverstijgend kunnen inzetten binnen hun onderwijspraktijk.

Het doel van Next Culture is om nieuwe lesinhoud, werkvormen en didactiek te ontwikkelen tot een cultuurprogramma waarin VMBO leerlingen de vaardigheden leren om creatief en kritisch met huidige maar ook met de toekomstige technologische ontwikkelingen om te gaan en docenten de denkkaders, vertrouwen en inzicht krijgen om in hun lessen verschillende technologieën aan te bieden. Onze doelstelling is om daarmee de eerder ontwikkelde programmainhoud verder te verdiepen en te verankeren in de school. De inhoud sluit aan op de volgende leergebieden:

  • Kunst en Cultuur,
  • Culturele en Kunstzinnige Vorming
  • Techniek en/of het kunstvak Beeldende Vorming voor het VMBO

en alle daaraan verbonden (vastgelegde) kerndoelen en eindtermen.

Aansluiting vernieuwde doelen Globe College

We geven met z’n allen vorm aan de multiculturele samenleving. Het Globe College wil recht doen aan culturele verschillen tussen leerlingen. Wij waarderen leerlingen om wie ze zijn en geloven dat juist ‘in het anders zijn’ vaak ook hele mooie kansen liggen! Zo willen we leerlingen ruimte geven voor het verkennen van culturele verschillen en met name de dynamische ontwikkeling van culturen. Gelijktijdig gaat veel aandacht naar het ontwikkelen en benadrukken van gedeelde normen en waarden. Zo ontstaat er ruimte voor verscheidenheid en werken we tegelijkertijd aan eenheid, aan een prettige manier om met elkaar te leven.

Uitgangspunten

In deze lessenserie van Next Culture staat het thema identiteit centraal. Identiteit gaat over de karakteristieken die bepalen ‘wie of wat we zijn’. Hoewel identiteit dus over onszelf gaat, is het ook vooral een sociale eigenschap; we vormen sociale groepen op basis van onze ‘gedeelde identiteit’. Er zijn heel veel verschillende eigenschappen die als basis voor identiteit kunnen worden gebruikt. Hoe we eruitzien, wat we doen, voorkeuren, normen/waarden, overtuigingen, gedrag en karakter, allemaal spelen ze een rol. De vraag ‘wie ben je?’ is dus geen makkelijke. Vaak raken we daarmee maar één eigenschap. Iemand antwoordt dan bijvoorbeeld “Ik ben Nederlands”, “Ik ben een student” of “ik ben een accountant”.

Bestaat er eigenlijk wel een volledig antwoord? Identiteit is niet alleen wat we zelf besluiten te zijn (zelfbeeld), het is ook hoe we ons (onbewust) verhouden tot anderen en/of hoe deze anderen ons zien (welke identiteit ze op ons projecteren). Er bestaan allerlei bedrijven die ‘identity management’ als dienst aanbieden. Kortom, ze proberen anderen een bepaald (beter) beeld van jou te geven. Ook kunnen we (vooral online) meerdere identiteiten aannemen. Op Facebook nemen we een andere rol aan dan in het dagelijks leven. Gedragen we ons daar alleen maar anders, of denken we ook als ‘een ander’?

De meeste mensen zijn een leven lang in meer of mindere mate bezig met de vraag wie ze ‘zijn’. De mensen om ons heen spelen daar een grote rol in. Je zou kunnen zeggen dat identiteit pas betekenis krijgt in relatie tot de ander (“ik ben hetzelfde of ik ben anders dan jij, want…”).

Nieuwe technologie heeft altijd al vragen over onze identiteit opgeworpen. Allereerst in expressie: als we onszelf alleen maar via een telefoon, scherm of online profiel kunnen uitdrukken, hoe geven we dan vorm aan onze identiteit? Hoe verhoudt onze eigen identiteit, onze eigenheid zich tot een ander? En aan onze sociale groepsidentiteit? Daarnaast laat technologie ons in bredere zin ook nadenken over onze lichamelijke identiteit. Stel dat we steeds meer lichaamsdelen kunnen vervangen door implantaten, hoe ver kunnen we dan gaan totdat we geen ‘mens’ meer zijn? Sci-fi maakt dankbaar gebruik van dit onderwerp. Tot slot kunnen we identiteit zien als iets wat we waarnemen. We zien bijvoorbeeld vaak wel wat een ander ‘eigen’ of uniek maakt. Maar kunnen we dat ook in een robot herkennen?

In deze lijn richten we ons qua technologie vooral op robotica (specifiek: humanoids) en apparaten die ‘menselijkheid’ willen tonen (bijvoorbeeld stemassistent Siri of een chatbot). Steeds meer apparaten worden ook echt ontworpen om menselijker te lijken. Juist die apparaten houden ons een spiegel voor en laten ons ook nadenken over onze eigen identiteit. Neem Alexa als voorbeeld. Toen bleek dat veel consumenten vrij grof waren tegen stemassistenten (ook deels om de mogelijke reacties uit te testen), ontstond er de zorg dat kinderen er onbeleefde omgangsvormen door zouden ontwikkelen. Inmiddels heeft Alexa nieuwe ‘parental controls’; ouders kunnen inschakelen dat Alexa alleen nog maar werkt als de vraag met ‘please’ wordt afgesloten. Kortom, hoe we met onze slimme apparaten omgaan zegt ook iets over ons eigen gedrag. Ook wijken slimme apparaten soms af van wat we verwachten in een sociale interactie of van ‘menselijk gedrag’. Op die momenten staan we even expliciet stil bij wat we ‘gewoon’ vinden.

We hebben in deze programmalijn drie thema’s centraal gesteld waarbinnen jij met de leerling het onderwerp Cultuur en Identiteit kunt onderzoeken: Empathie en identiteit, Maakbaarheid en identiteit, Autonomie en identiteit

Didactische context

De programmalijn Cultuur en Identiteit werd ingebed in een didactische context van twee verschillende scholen. Daarbij zijn per school verschillende werkvormen en technologieën ingezet. De didactische uitgangspunten waarop de verschillende programma’s zijn ontworpen, zijn voor beide scholen hetzelfde:

  1. Actief leren met technologie: jongeren leren om technologie niet alleen te gebruiken maar daadwerkelijk vorm te geven, zelf te maken en naar hun hand te zetten;
  2. Reflectief leren met technologie: De makers en de betrokkenen worden zich bewust van de complexiteit van het begrip identiteit. De jonge makers leren vanuit hun eigen nieuwsgierigheid, frustraties en interesses reflecteren op complexe culturele thema’s;
  3. Receptief leren met technologie: Jongeren maken kennis met verschillende perspectieven ten aanzien van de programmeerbaarheid van cultuur en identiteit en worden uitgedaagd hierover een mening te vormen en discussie aan te gaan.

Algemene onderwijsdoelen

De programmalijn hebben we beschreven naar de zes algemene onderwijsdoelen die voor alle vakken en sectoren in het vmbo gelden, daarbij hebben we een selectie gemaakt van onderliggende onderwijsdoelen die van toepassing zijn op deze programmalijn:

  1. Werken aan vakoverstijgende thema’s. De leerling leert, in het kader van een brede en evenwichtige oriëntatie op mens en samenleving, enig zicht te krijgen op relaties met de persoonlijke en maatschappelijke omgeving. Daarbij wordt expliciet aandacht besteed aan:
  2. het kennen van en omgaan met eigen en andermans normen en waarden;
  3. het onderkennen van en omgaan met de verschillen tussen de seksen;
  4. het functioneren als democratisch burger in een multiculturele samenleving, ook in internationaal verband;
  5. de maatschappelijke betekenis van technologische ontwikkeling, waaronder met name moderne informatie- en communicatietechnologie;
  6. de verworvenheden en mogelijkheden van kunst en cultuur, waaronder de media.
  7. Leren uitvoeren

De leerling leert in zoveel mogelijk herkenbare situaties, met gebruikmaking van ICT, een aantal schoolse vaardigheden verder te ontwikkelen. Het gaat daarbij om:

  1. Nederlandse en Engelse teksten lezen en beluisteren;
  2. schriftelijke en mondelinge teksten produceren in correct Nederlands;
  3. informatie in verschillende gegevensbestanden opzoeken, selecteren, verzamelen en ordenen;
  4. doelmatig en veilig omgaan met materialen, gereedschappen en apparatuur;
  5. computervaardigheden.
  6. Leren leren

De leerling leert, met gebruikmaking van ICT, zoveel mogelijk eigen kennis en vaardigheden op te bouwen. Daartoe leert hij onder andere een aantal strategieën die het leer- en werkproces kunnen verbeteren. Het gaat daarbij om:

  1. informatie beoordelen op betrouwbaarheid, representativiteit en bruikbaarheid, informatie verwerken en benutten;
  2. strategieën gebruiken voor het aanleren van nieuwe kennis en vaardigheden zoals memoriseren, aantekeningen maken, schematiseren en verbanden leggen met aanwezige kennis;
  3. strategieën gebruiken voor het begrijpen van mondelinge en schriftelijke informatie;
  4. op een doordachte wijze keuzeproblemen oplossen;
  5. een eenvoudig bedrijfsmatig, natuurwetenschappelijk of maatschappelijk vraagstuk planmatig onderzoeken;
  6. persoonlijke ervaringen en opdrachten van anderen verwerken in woord, klank, beeld en beweging;
  7. op basis van argumenten tot een eigen standpunt komen.
  8. Leren communiceren

De leerling leert, onder andere door een proces van interactief leren, een aantal sociale en communicatieve vaardigheden verder te ontwikkelen. Het gaat daarbij om:

  1. elementaire sociale conventies in acht nemen;
  2. overleggen en samenwerken in teamverband;
  3. passende gesprekstechnieken hanteren;
  4. verschillen in meningen en opvattingen benoemen en hanteren;
  5. culturele en seksegebonden verschillen tussen mensen benoemen en hanteren;
  6. omgaan met formele en informele afspraken, regels en procedures;
  7. zichzelf en eigen werk presenteren.
  8. Leren reflecteren op het leer- en werkproces

De leerling leert, door te reflecteren op het eigen cognitief en emotioneel functioneren, zicht te krijgen op en sturing te geven aan het eigen leer- en werkproces. Het gaat daarbij om:

  1. het leer- en/of werkproces bewaken;
  2. een eenvoudige product- en procesevaluatie maken en hieruit conclusies trekken.
  3. Leren reflecteren op de toekomst

De leerling leert, door te reflecteren op het eigen cognitief en emotioneel functioneren, zicht te krijgen op de eigen toekomstmogelijkheden en interesses. Daarbij wordt expliciet aandacht besteed aan:

  1. het inventariseren van de eigen mogelijkheden en interesses;
  2. het zicht krijgen op beroepen, de beroepspraktijk en actuele ontwikkelingen daarbinnen.

Specifieke leerdoelen

Naast de algemene onderwijsdoelen waarop deze programmalijn aansluit, hebben we tevens een aantal specifieke leerdoelen benoemd die inherent zijn aan de programmalijn (gebruikte werkvormen en techniek). Het gaat daarbij om:

  1. Leerlingen krijgen inzicht in de projectcontext, de doelen en opdrachten
  2. Leerlingen ontwikkelen een begripskader rond de termen cultuur en identiteit
  3. Leerlingen leren over de rol van technologie in relatie tot identiteitsvorming en -expressie
  4. Leerlingen leren eigen opvattingen en ideeën uitwerken in verschillende ontwerp scenario’s

Toepassing in de onderwijspraktijk

De programmalijnen van het project Next Culture zijn uitgevoerd in twee specifieke onderwijscontexten van de deelnemende scholen. De scholen hebben een grote rol in de ontwikkeling van de programma’s waardoor de inhoud optimaal aansluit op het onderwijs.

Het Globe College

Het Globe College is een brede vmbo-school met veel aandacht voor sport, kunst, cultuur en de wereld. Ze verzorgen onderwijs op basis, kader, en mavo niveau. Daarnaast bieden ze ook een havo-kansklas. Leerlingen die een mavo/havo-advies hebben gekregen, krijgen dan tijdens het eerste en tweede jaar leerstof op havoniveau aangeboden. Dit extra aanbod betekent meer kansen voor onze leerlingen om door te stromen.

Het Globe College is een wereldschool met drie speerpunten: taal, talent en toekomst. Vanaf 2013 is technologie een belangrijke rol gaan spelen in het beleid van het Globe College. Er is een plan geschreven waarin het empoweren van docenten en het begeleiden van leerlingen in de nieuwe digitale cultuur de komende jaren veel aandacht krijgt. Het Globe is momenteel bezig met het ontwikkelen van een mentoraat waarin empowerment van de docenten centraal staat. Hierin spelen de genoemde speerpunten en vanaf dit schooljaar ook de ontwikkeling van technologie een grote rol. Het Globe is gevestigd in de Gemeente Utrecht. Het Globe College heeft een actieve creatieve afdeling techniek die al bezig is met het zelfstandig vervaardigen van nieuwe instrumenten en apps. Het beoogde onderwijsprogramma sluit aan op het bestaande cultuuronderwijs, de sector techniek en ICT.

Het Oosterlicht College

Het Oosterlicht College is een brede school met de zekerheid van goed onderwijs vanuit een open christelijke levenshouding. Persoonsvorming vinden wij belangrijk. Bij ons kunnen leerlingen zichzelf zijn. We behalen hoge onderwijsresultaten.

Leerlingen krijgen kansen. Ons onderwijs is eigentijds, betekenisvol en uitdagend. We streven hierbij naar excellentie: we moedigen ambitie aan, stimuleren opstroom, geven ruimte aan verbreding en verdieping van talent en bieden leerlingen de geborgenheid om zichzelf te ontwikkelen. We hechten veel belang aan creativiteit, sport en cultuur. We dagen leerlingen uit om eigen verantwoordelijkheid te nemen, de dialoog aan te gaan met anderen, kritisch en creatief te denken en te experimenteren. Op het oosterlicht college hebben wij een verkorte versie van dit onderwijsprogramma uitgevoerd als flankerend onderzoek.

Programma

De leerlingen ontwerpen in dit lesprogramma een digitale identiteit in de vorm van een masker. Dit masker wordt onderdeel van een expositie. Als docent kies je zelf de materialen uit waarmee het masker gecreëerd wordt. Dit masker omvat de digitale identiteit die de leerling heeft ontworpen en kan, wanneer het op een interactieve buste wordt geplaatst, een verhaal vertellen over zichzelf. De hoofdvraag hierbij is ‘in hoeverre is het mogelijk om zelf in de klas een kunstmatige identiteit te maken en komt die geloofwaardig over?’ Om tot dit eindproduct te komen zijn er een aantal stappen die niet achtereenvolgend hoeven zijn. De thema’s kunnen in gewenste volgorde worden aangeboden aan de klas.

Het programma is verdeeld in de volgende drie thema’s met specifieke leerdoelen.

Thema #1: Identiteit & Empathie

Leerlingen laten inzien dat steeds meer apparaten zich menselijk voordoen (en waarom), onderzoeken in welke gevallen het wel/niet wenselijk is dat mensen zich emotioneel aan apparaten binden en zelf laten ontdekken of ze empathie voor een robot kunnen voelen (en wat over henzelf zegt).

Thema #2: Identiteit & Maakbaarheid

Leerlingen laten ervaren dat robots instructies uitvoeren die geprogrammeerd kunnen worden, en onderzoeken of identiteit ook in instructies gevangen kan worden.

Thema #3: Identiteit & Autonomie

Leerlingen onderzoeken wie er welke keuzes mag maken (wat doen we als mens, wat besteden we uit aan technologie?), onderzoeken of een apparaat ooit wel echt autonoom kan zijn en welke toekomstbeelden hierbij horen.

Een uitgebreide beschrijving van de thema’s is hier te vinden

Creatieve vaardigheden

Naast deze inhoudelijke doelen staan ontwikkelen de leerlingen ook vaardigheden over het creatieve maakproces. Ze leren dat ze zelf een idee kunnen bedenken en dit ook kunnen uitvoeren van begin tot eind. Ze leren dat ze in dit proces zichzelf kunnen uiten en iets van zichzelf delen met de omgeving.

Andere creatieve vaardigheden die zij ontwikkelen:

  • divergent (creatief) denken
  • samenwerken
  • geconcentreerd werken/’flow’ creëren
  • onderzoeken
  • verkennen wat mogelijk en onmogelijk is met nieuwe technologie
  • creëren
  • verbeeldingskracht

Lesinhoud

De drie thema’s zijn vervlochten in een lessenserie van 10 lessen. We onderzoeken in dit project door te maken. We gebruiken niet alleen technologie maar we zetten technologie naar onze hand. Daarmee geven we zelf actief vorm aan onze ideeën en leren we complexe begrippen doorgronden. In het programma Next Culture geven we de lessen vorm aan de hand van het creatief proces, waarin de fases Oriënteren, onderzoeken, creëren en tonen terug komen.

Oriënteren is om bekend te raken met het onderwerp. Vanuit het programma Next Culture zoeken we naar een link met het onderwerp en de leerling zodat deze geïnvesteerd raakt. Tijdens de fase onderzoeken wordt er een verdiepingsslag gemaakt. Wat is er nog meer te vinden over het onderwerp en wat vindt de leerling zelf interessant? Bij deze fase ontstaat er een schetsend beeld in welke vorm dan ook. Tijdens de fase creëren kan dit beeld realiteit worden. De leerling gaat praktisch aan de slag om te verbeelden wat hij heeft onderzocht. Tijdens de fase tonen gaat de leerling zijn werk tonen aan de rest van de klas. Hier vindt ook een verdiepingsslag plaats door met elkaar in gesprek te gaan over een ieders beeldend werk.

De volledige lessenserie is hier te vinden

Vakoverstijgende inzet:

Door alle docenten van de school te betrekken bij de ontwikkeling van lesinhoud, borgen we de vakoverstijgende inzet van de projectresultaten in het onderwijsprogramma van de school. We willen docenten aan het stuur zetten van de ontwikkeling van lesinhoud en daarom starten we het project met ontwerpsessies waarin we samen met docenten, vanuit hun wensen en behoeften, vormgeven aan het programma.

Evaluatie

Bij de evaluatie is deze powerpoint gebruikt als leiddraad.

Het programma is door de docenten en leerlingen positief ontvangen. De leerlingen hebben echt genoten, vooral van het masker maken en het eindresultaat op de interactieve buste klikken, zodat ze een totaalbeeld kregen van wat ze gemaakt hadden. Ook konden de docenten de leerlingen goed meenemen in de abstracte concepten rondom identiteit en merkten dat deze kwartjes bij hen vielen.

Een volledige evaluatie is hier te lezen

Bronnen

Projectwebsite:

http://nextculture.nl/

Blogbericht:

https://nextculture.rotslab.nl/docentensessies-en-voorbereiding-lessenreeks-2-cultuur-en-identiteit/

Blogbericht:

https://nextculture.rotslab.nl/lessenserie-cultuur-en-identiteit-op-het-globe-college/

Blogbericht:

https://nextculture.rotslab.nl/flankerend-onderzoek-oosterlicht-college-nieuwegein/

Inhoudelijke uitgangspunten Thema’s Cultuur en Identiteit:

https://docs.google.com/document/d/191_sTqZLjdv8BGaca_jBmqZDYUy_0F9213kboqqjXJo/edit#heading=h.6ew06v1fnnqq

Lesprogramma Globe College: https://drive.google.com/drive/u/0/folders/1O6FsPcuNsydcklewZ_fbsK0Nnb0CB1C_

Evaluatie Globe College:

https://docs.google.com/document/d/1mUv4jcwQrMwzeHhaBWf0OGew8QOPXgUtvu87tkq6TCY